Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng là gì?
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng là tình trạng phần nhân nhầy bên trong đĩa đệm dịch chuyển qua vùng bao xơ bị tổn thương hoặc suy yếu. Khối thoát vị có thể gây kích thích hoặc chèn ép rễ thần kinh gần đó, từ đó gây đau vùng thắt lưng, đau lan xuống mông và chân, tê bì hoặc yếu cơ.
Đĩa đệm nằm giữa các thân đốt sống, có vai trò hấp thu lực và hỗ trợ cột sống vận động. Khi đĩa đệm bị thoái hóa hoặc chịu tải không phù hợp trong thời gian dài, nguy cơ tổn thương và thoát vị có thể tăng lên. Tuy nhiên, hình ảnh thoát vị trên phim chụp không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với bệnh nặng: có người có hình ảnh thoát vị nhưng ít hoặc không có triệu chứng.
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng có nguy hiểm không?
Không phải mọi trường hợp thoát vị đĩa đệm thắt lưng đều nguy hiểm. Nhiều người chỉ đau lưng hoặc đau lan xuống chân ở mức độ nhẹ đến vừa và có thể cải thiện bằng điều trị bảo tồn, vận động phù hợp và theo dõi. Mức độ đáng lo ngại phụ thuộc vào triệu chứng, mức độ ảnh hưởng đến rễ thần kinh, sức cơ, khả năng đi lại và sự xuất hiện của các dấu hiệu cảnh báo.
Tình trạng cần được đánh giá sớm khi đau kéo dài, tái phát nhiều lần, ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, hoặc xuất hiện tê bì và yếu chân. Một số trường hợp hiếm nhưng nghiêm trọng có thể gây chèn ép bó thần kinh đuôi ngựa, cần cấp cứu để hạn chế nguy cơ tổn thương thần kinh lâu dài.
Những triệu chứng thường gặp
- Đau vùng thắt lưng: đau âm ỉ hoặc đau nhói, có thể tăng khi cúi, xoay người, ho hoặc hắt hơi.
- Đau lan xuống mông và chân: thường theo đường đi của dây thần kinh tọa, có thể lan tới cẳng chân hoặc bàn chân.
- Tê bì, kiến bò: cảm giác tê, châm chích hoặc giảm cảm giác ở một vùng chân.
- Yếu cơ: khó nhón gót, đi bằng gót chân, bước cầu thang hoặc cảm giác chân không còn khỏe như trước.
- Giảm khả năng vận động: khó cúi, đứng lâu, ngồi lâu hoặc đi lại trong thời gian dài.
Triệu chứng thay đổi tùy vị trí và mức độ thoát vị. Đau lưng đơn thuần không đủ để kết luận một người bị thoát vị đĩa đệm; cần thăm khám để phân biệt với căng cơ, hẹp ống sống, bệnh khớp cùng chậu và các nguyên nhân khác.
Khi nào thoát vị đĩa đệm trở nên nguy hiểm?
Cần đến khoa cấp cứu ngay nếu đau lưng hoặc đau lan chân đi kèm một trong các dấu hiệu sau:
- Bí tiểu mới xuất hiện, khó bắt đầu tiểu, không cảm nhận được dòng tiểu hoặc mất kiểm soát tiểu tiện.
- Mất kiểm soát đại tiện hoặc không còn cảm giác buồn đại tiện như bình thường.
- Tê vùng yên ngựa: vùng quanh hậu môn, bộ phận sinh dục hoặc mặt trong hai đùi.
- Yếu chân tăng nhanh, yếu hoặc tê cả hai chân, đi lại đột ngột khó khăn.
Đây có thể là dấu hiệu hội chứng chùm đuôi ngựa hoặc chèn ép thần kinh nghiêm trọng. Không nên chờ tự khỏi, tự xoa bóp mạnh hay trì hoãn để thử các phương pháp điều trị tại nhà.
Nên đi khám sớm nếu đau dữ dội hoặc tăng nhanh, sốt/ớn lạnh, có tiền sử ung thư, sụt cân không rõ nguyên nhân, chấn thương đáng kể, đau nhiều về đêm hoặc triệu chứng kéo dài không cải thiện.
Nguyên nhân và yếu tố làm tăng nguy cơ
Thoát vị đĩa đệm thường liên quan đến sự kết hợp của quá trình lão hóa đĩa đệm, yếu tố cơ địa và tải trọng cơ học. Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ gồm:
- Tuổi tác và quá trình thoái hóa tự nhiên của đĩa đệm.
- Nâng, mang hoặc xoay vặn vật nặng sai tư thế, đặc biệt khi lặp lại thường xuyên.
- Công việc phải ngồi lâu, lái xe lâu hoặc thường xuyên cúi gập và xoay thân.
- Thừa cân, béo phì làm tăng tải trọng lên cột sống.
- Hút thuốc lá và ít vận động có thể ảnh hưởng bất lợi đến sức khỏe đĩa đệm và cơ xương khớp.
- Chấn thương hoặc hoạt động thể lực quá sức không phù hợp với thể trạng.
Không phải cứ ngồi sai tư thế một lần là sẽ bị thoát vị. Người bệnh không nên tự quy kết nguyên nhân hoặc tự chẩn đoán chỉ dựa trên một yếu tố đơn lẻ.
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng được chẩn đoán như thế nào?
Bác sĩ sẽ hỏi về vị trí đau, hướng lan, thời điểm khởi phát, yếu tố làm tăng hoặc giảm đau, tiền sử bệnh và mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt. Khám lâm sàng có thể bao gồm đánh giá dáng đi, sức cơ, cảm giác, phản xạ và một số nghiệm pháp kéo căng thần kinh.
Chụp cộng hưởng từ (MRI) có thể được chỉ định khi cần đánh giá đĩa đệm và cấu trúc thần kinh, đặc biệt khi có dấu hiệu thần kinh tiến triển, triệu chứng kéo dài hoặc kết quả chụp có khả năng làm thay đổi hướng điều trị. Không phải ai đau lưng cũng cần chụp MRI ngay; kết quả hình ảnh cần được đối chiếu với triệu chứng và khám thực tế.
Các phương pháp điều trị hiện nay
Điều trị bảo tồn
Với nhiều trường hợp không có dấu hiệu nguy hiểm hoặc yếu cơ tiến triển, bác sĩ có thể ưu tiên điều trị bảo tồn. Kế hoạch có thể gồm hướng dẫn duy trì hoạt động trong giới hạn chịu đựng, chương trình tập luyện phù hợp, vật lý trị liệu và thuốc giảm đau/kháng viêm khi có chỉ định. Việc dùng thuốc cần được tư vấn theo bệnh nền, tuổi, nguy cơ dạ dày, thận, tim mạch và các thuốc đang sử dụng.
Nằm bất động kéo dài thường không có lợi. Người bệnh nên thay đổi tư thế thường xuyên và trở lại các hoạt động thường ngày một cách từ từ, theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Can thiệp và phẫu thuật
Trong một số trường hợp đau thần kinh tọa cấp và nặng, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc tiêm ngoài màng cứng. Phẫu thuật giải ép có thể được xem xét khi điều trị không phẫu thuật không cải thiện đau hoặc chức năng, và triệu chứng phù hợp với vị trí tổn thương trên hình ảnh. Yếu cơ tiến triển hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa cần được đánh giá khẩn cấp.
Vai trò của Y học cổ truyền, châm cứu và xoa bóp
Trong thực hành Y học cổ truyền, người bệnh đau vùng thắt lưng có thể được đánh giá theo biểu hiện đau, vận động, thể trạng và các dấu hiệu toàn thân để lựa chọn phương pháp chăm sóc phù hợp. Châm cứu, xoa bóp hoặc bấm huyệt đôi khi được sử dụng nhằm hỗ trợ kiểm soát triệu chứng ở một số người bệnh.
Tuy nhiên, cần nói rõ rằng các phương pháp này không làm khối thoát vị biến mất một cách chắc chắn, không thay thế việc đánh giá chèn ép thần kinh và không phù hợp để trì hoãn cấp cứu khi có dấu hiệu cảnh báo. Hướng dẫn NICE về đau thắt lưng và đau thần kinh tọa không khuyến nghị châm cứu như một điều trị thường quy cho các tình trạng này. Vì vậy, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ về lợi ích, giới hạn và lựa chọn phù hợp với tình trạng cụ thể.
Nếu cân nhắc châm cứu hoặc trị liệu bằng tay, cần được thực hiện bởi người hành nghề có giấy phép và đúng phạm vi chuyên môn; thông báo trước về thuốc chống đông, rối loạn đông máu, thai kỳ, bệnh nền và tình trạng yếu/tê chân. Tránh các động tác nắn, bẻ, kéo giật mạnh khi chưa được đánh giá.
Người bị thoát vị đĩa đệm nên chăm sóc thế nào?
- Đi khám để xác định nguyên nhân và mức độ ảnh hưởng thần kinh, nhất là khi đau lan chân hoặc tê yếu.
- Duy trì vận động nhẹ nhàng phù hợp; có thể bắt đầu bằng đi bộ ngắn nếu không làm triệu chứng tăng rõ.
- Tránh nâng vật nặng bằng cách cúi gập lưng; khi cần nâng, giữ vật gần thân và gập hông, gối.
- Không ngồi hoặc nằm một tư thế quá lâu; thay đổi tư thế thường xuyên.
- Tập phục hồi chức năng theo chương trình được cá thể hóa, không tự tập các động tác gây đau lan hoặc tê yếu tăng lên.
- Kiểm soát cân nặng, ngủ đủ và tránh hút thuốc.
- Không tự ý dùng thuốc kéo dài hoặc phối hợp nhiều loại thuốc giảm đau.
Câu hỏi thường gặp
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng có tự khỏi không?
Triệu chứng của nhiều trường hợp có thể cải thiện theo thời gian và điều trị bảo tồn. Tuy nhiên, mức độ hồi phục khác nhau; cần theo dõi nếu đau kéo dài, tê hoặc yếu chân.
Thoát vị đĩa đệm có phải mổ không?
Không phải ai bị thoát vị cũng cần phẫu thuật. Phần lớn trường hợp được đánh giá điều trị bảo tồn trước; phẫu thuật được cân nhắc khi triệu chứng nặng, kéo dài, ảnh hưởng chức năng hoặc có chỉ định khẩn cấp.
Bị thoát vị đĩa đệm có nên đi bộ không?
Nhiều người có thể duy trì đi bộ nhẹ trong giới hạn chịu đựng. Nên bắt đầu quãng ngắn, tăng dần nếu không làm đau lan, tê hoặc yếu chân tăng lên; hỏi chuyên viên y tế nếu chưa chắc chắn.
Châm cứu có chữa khỏi thoát vị đĩa đệm không?
Không nên khẳng định châm cứu chữa khỏi hoặc làm đĩa đệm trở lại bình thường. Châm cứu có thể được một số cơ sở sử dụng để hỗ trợ triệu chứng, nhưng bằng chứng và khuyến nghị giữa các hướng dẫn có khác biệt; cần trao đổi với bác sĩ và không thay thế điều trị cần thiết.
Khi nào cần đi cấp cứu?
Khi có bí tiểu, mất kiểm soát đại tiện/tiểu tiện, tê vùng yên ngựa, yếu hai chân hoặc yếu chân tiến triển nhanh, cần đến cấp cứu ngay.
Kết luận
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng không phải lúc nào cũng nguy hiểm, nhưng có thể gây đau, tê bì và ảnh hưởng vận động nếu kích thích hoặc chèn ép rễ thần kinh. Điều quan trọng là nhận biết dấu hiệu cảnh báo, thăm khám đúng lúc và lựa chọn phương pháp điều trị dựa trên triệu chứng thực tế thay vì chỉ nhìn vào kết quả MRI.
Thành Tâm Đường hướng tới chia sẻ kiến thức chăm sóc sức khỏe theo Y học cổ truyền một cách thận trọng, dễ hiểu. Nếu đang gặp đau lưng hoặc đau lan xuống chân, người bệnh nên được thăm khám để xác định nguyên nhân và lựa chọn hướng chăm sóc phù hợp. Các dịch vụ châm cứu, xoa bóp hoặc bấm huyệt chỉ nên được cân nhắc khi đã đánh giá an toàn và không thay thế điều trị chuyên khoa khi có chỉ định.
Nguồn tham khảo
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Low back pain and sciatica in over 16s: assessment and management (NG59). https://www.nice.org.uk/guidance/ng59/chapter/recommendations
- Slipped disc. https://www.nhs.uk/Conditions/Slipped-disc/
- Sciatica. https://www.nhs.uk/conditions/Sciatica/
- Suspected neurological conditions: recognition and referral (NG127). https://www.nice.org.uk/guidance/ng127/chapter/Recommendations-for-adults-aged-over-16


